Zašto i odakle baš ime

Banjica

Na mestu današnje okretnice tramvaja, postojao neprestani izvor hladne pijaće vode. Ovo područje je nekada bilo prepuno brojnih podzemnih termo-mineralnih voda, pa i otuda dobija naziv Banjica.
Takođe sama Banjica je smeštena na brdu, i kako je vazduh ovde i po nekoliko stepeni niži nego u centru grada, otuda i ime Banjica, kao mala banja.

Postoje još i svedočenja sa Geološko Rudaskog Fakulteta, gde kažu da je Banjica dobila ime po tome što je u vreme Rimskog carstva tu bila banja.

Bila je prepuna izvora pitke i kako kažu lekovite vode koji su danas zatrpani i uništeni.
Stariji se sećaju ozidanih česmi na mestu današnje pretposlednje stanice trolejbusa, blok zgrada poznatiji kao Belje. Ova česma je bila ozidana crvenim kamenom.
Zatim o prvoj ozidanoj česmi na Banjici, na uglu Makarijeve i Paunove ulice, kod bočnog ulaska u školu Bora Stanković.
Zatim Deda Pajina česma kod Tehnogasa u podnožju ulice Josipa Slavenskog, jedina neporušena, koja idalje postoji. Na mestu današnjeg Tehnogasa se nalazio Deda Pajin bunar. Top je takođe bila zemlja porodice Ilić.
I najpoznatija Banjička česma, tj izvor na današnjoj okretnici tramvaja.

Pomenuta česma, tj izvor, kod okretnice tramvaja idalje postoji. Po svedočenju našeg starog komšije gospodina
Milorada Nikolića zvanog Jereza
on ju je lično spasio od rušenja:
    ''Plac mog dede se prostirao od sadašnje škole do okretnice tramvaja. Došao sam iz Nemačke tada kada je počelo da se gradi naselje, imao sam novca, pokušao sam da zamolim investitore da izvor ne ruše ali uzalud.
Onda sam platio radnicima nekoliko gajbi piva, da izvor dobro zaštite, i da ga samo zatrpaju ali da ga ne unište. Dakle izvor tj. česma baš ovakva idalje postoji na mestu današnje okretnice tramvaja, a ako me sećanje dobro služi, izvor tj. česma je tačno negde ispod kućice u kojoj se vozači tramvaja odmaraju''

Čika Milorad nam je ustupio jedinu sačuvanu verziju slike tadašnjeg izvora koja nije reprezentativnog kvaliteta ali će poslužiti.
"Čika Jerezina Česma"

Na mestu nekadašnjeg izvora danas postoji novoizgrađena česmica kao simbol starih vremena.

Prve zgrade ovog naselja završene su i useljene 1979 godine, Prvi blok (Prvak)

Prostiranje

Iako se naselje proteže od stare okretnice trole kod Banjičkog logora u ulici Neznanog junaka (stanica trole posle Vojno Medicinske Akademije), stanovnici Banjice Banjicom smatraju samo stambeni deo. Dok se taj pomenuti deo u Neznanog Junaka već smatra za početak Dedinja. Taj granični deo Banjice i Dedinja se zapravo zove Banjički Venac i imamo tu čast da ovde danas živi i ‘doktor’ Nele Karajlić pevač grupe Zabranjeno Pušenje i tvorac legendarnog tv šou serijala Top Lista Nadrealista

Takođe, na adresi Banjički Venac broj 5. živeo je čuveni Vladimir Vasiljević poznatiji kao Beogradski Fantom

Kad već pominjemo Dr Neleta, pomenućemo i Banjičare koji su 1988 godine nešto slično snimali po podrumima Drugaka.
Napominjemo da sadržaj nije najprikladniji za mlađe generacije zbog ''po neke'' psovke.
Spontana i ničim izazvana sinhronizacija kultne serije ''Dinastija'' iz 1988 godine.
Ozon Sylva - Menja Viklere

Dalje, Banjica se spušta između Borske i ulice Josipa Slavenskog, prekoputa Banjičkog groblja ka podnožju naselja Kanarevo Brdo. To naselje u podnožju neki nazivaju još i Banjica 6 dok stanovnici Banjice na to postavljaju pitanje ''a gde su onda Banjica 3, 4, 5?'' U ovom delu Banjice iznad Tehnogasa se nalaze privatne kuce. Stambenih blokova zgrada i parkova za decu u ovom delu Banjice nema.

Dakle predstavićemo samo stambeni, 'glavni', deo Banjice od Sportskog Centra Banjica tj. Crnortavske ulice iz koje se ulazi u Paunovu do okretnice trolebusa 40 i 41. To bi bilo protezanje sever jug Dok bi istocno zapadnu širinu zauzimao uži pojas od ulice Bulevar Oslobođenja ili Avalskog Druma do Borske ulice iza pet Solitera ka Vojno Medicinskoj Akademiji VMA.

Adrese Blokova zgrada

Jedan deo Prvaka kao i svih pet Solitera se vezuje za ulicu Crnotravsku, i to onaj najbliži niz zgrada tačno preko puta bazena Banjica. Dok se svi ostali redovi zgrada na Prvaku vode pod ulicom Bulevar Oslobođenja. Pod ovu Adresu, Bulevar Oslobođenja spada ceo Drugak, Trećak, Duševna Bolnica kao i Prijemno Odeljenje. Svi ostali Blokovi, Belje, Gorica, Okretnica su pod adresom Paunove ulice.

Paunova Ulica

Kako kažu, nosi naziv po vlasniku dobrog dela zemlje na kome je izgrađena današnja Banjica, Paunu Živkoviću.

Pored porodice Živković, velika imanja su posedovali i porodice:
Marković, koji danas žive u Plitvičkoj ulici.
Ilić, Paunova ulica ispod današnjih solitera, koji i danas žive tu.
Nikolić, od škole ka okretnici tramvaja.
Ristić, Plitvička ulica i ulica Kragujevačkih đaka
Krstić, koji su kako kažu stariji komšije, za vreme drugog svetskog rata spasili živote mnogih Banjičara.

Pominjati Paunovu ulicu bez pominjanja stare Buregdžinice čika Stanojka Panajotova , bio bi apsolutni greh. Na samom početku Paunove na mestu gde danas postoji pekara, na trolebuskoj stanici u smeru ka gradu, bila je Buregdžinica koju je čika Stanojko zatvarao već oko 9:30 ujutru, jer je do tad prodao sav ispečeni burek. O dužini redova za burek ispred čika Stanojkove burekdžinice svojevremeno su pisale i Novosti. Tepsije su bile bar tri puta veće nego ove danas. I kada dođete i tražite 250 grama bureka, niste stigli ni da trepnete a gazda Stanojko je već isekao 400 grama, umotao vam burek u papir i napalatio 250 grama, koliko ste tražili. Banjičari i danas gotovo svakodnevno spominju taj burek iz kog je sir curio na sve strane. Negde sam doznao da je tajna tog curećeg sira u receptu, jer kako kažu, ljudi sa Kosova umesto sira prave nešto što se zove Điza. A toga na žalost danas više nema, kao ni čika Stanojka, kao ni onih ogromnih tepsija, kao ni bureka na željenu gramažu a ne na komad!?

Istorija imena blokova naselja

Blokovima naselja u kojima žive, stanovnici su generacijski menjali imena. Pa smo tako prvo imali delove Banjice nazivane po prehrambenim prodavnicama koje su bile smeštene uz svaki stambeni blok a koje danas više ne postojoje:

  1. Soliteri - idalje Soliteri
  2. Centroprom - Današnji Prvak
  3. PKB - današnji Drugak
  4. Jabuka - današnji Trećak
  5. Dragstor - današnje Prijemno odeljenje i Duševna Bolnica
  6. Belje - idalje Belje mada kako je tu sad otvoren Maxi danas se od novo naseljenih ljudi može čuti i 'Kod Maksija'
  7. Generalice - idalje Generalice
  8. Gorica - idalje Gorica mada kao i za Belje takođe se može cuti 'kod Maksija'
  9. Diskont – ili Okretnica Trole.

Takođe nekada su se zgrade delile po bojama krovova, pa smo tako imali

  1. 'Braondaći' (Banjica 1) Današnji 'Prvak' 'Drugak' i 'Trećak'
  2. 'Zelembaći' (Banjica 2) današnje Prijemno, Duševna, Belje i Gorica
  3. 'Plavaći' (Banjica 2) - Okretnica trole

Blokovi danas poznati kao Prvak Drugak i Trećak, svoja imena su dobili po parkovima koje gotovo jedino ta tri bloka zgrada imaju. I to baš tim redom jer je stambeni blok oko prvog parka prvi sagrađen i nalazi se na početku naselja kada se dolazi iz pravca centra grada. Zatim je sagrađen drugi blok i sa njim drugi parkić, pa treći, i tako je redom građeno naselje sve do okretnice trolejbusa. Međutim niži blokovi, Banjice 2, koju od Banjice 1 (Prvaka, Drugaka i Trećaka) dele tramvajske šine nisu dobila tako prostrane parkove kao gornji deo tj Banjica 1.

Zašto Duševna i Prijmeno

Reč je tipičnom komšijskom 'rivalitetu' i prijateljskim 'provokacijama' između stanovnika Duševne i Prijemnog. Pa tako stanovnici Prijemnog odeljenja sebe nazivaju normalnima dok komšije iz Duševne 'provociraju' da to nisu.

A opet da bi dokazali da su kulturni i da saosećaju sa njima sami sebi su dali naziv za svoj kvart Prijemno Odeljenje. Prijemno, kako objašnjavaju,

- Jer je taj blok zgrada bliži glavnoj ulici kojom saobraćaju trolejbusi i tramvaji, pa kad novi stanovnik stigne u taj kraj, prvo bude primljen u Prijemno odeljenje pa ako je normalan on ostaje da živi u tom bloku a ako nije normalan stanovnici Prijemnog ga prosleđuju u Duševnu. -

Ova dva povezana bloka zgrada Prijemno i Duševna, između kojih se nalazi Neolitski gradić, nekada je predstavljalo jednu celinu i zvalo se Jovanićevo brdo

Bora Stanković

Osnovna škola Bora Stanković nalazi se u sredini naselja. Tako da je gotovo podjednako blizu svim blokovima zgrada.
Neke od poznati ličnosti, koje su išle u Boru, predstavićemo ovde
Dok se za decu svih poznatih, starijih Banjičara koje ćemo pomenuti, podrazumeva da su završili Boru Stanković

Stara osnovna škola je bila smeštena tačno na uglu Paunove i Makarijeve ulice, prekoputa današnje Bore Stanković i zvala se Osnovna škola Ivan Mažuranić kako tvrde očevici tih vremena. Dok papiri koje možete videti na ovim slikama kažu da je lokacija škole bila Paunova br.12. što je opet tu samo sa druge strane ulice. Takođe na ovim slikama možete videti i istoriju menjanja i vraćanja imena školi. Dok je prvobitna lokacija prvoizgrađene i manje osnovne škole Bora Stanković bila na mestu današnje Dnevne bolnica za lečenje zavisnosti u adolescenciji na samom početku Paunove ulice.

Na ovom mestu, negde kod kuće iz 1937 godine, se nalazila i takozvana Deda Pajina Ledenica, porodice Ilić. Rukom napravljena 'hladnjača' za čuvanje voća, i povrća kojom su se služile i ostale pijace a ne samo Banjička, jer u to vreme nisu postojale hladnjače. Kako kažu ni ona nije uništena već je samo zatrpana.
Takođe stari Banjičari tvrde da ispod stare škole idalje postoji, kako kažu zatrpan, neuništen nemački bunker iz II svetskog rata.

Sliku stare škole nam je ustupio čika Slobodan Trajković, koji nam je takođe ispričao sve zanimljive priče vezane za izvore, Jovaničevo brdo, staru Banjicu, delove oko današnje pijace...

Aerodrom Banjica

Prvo letilište u Beogradu nastalo je krajem 1910. godine na vojnom vežbalištu u predgrađu Banjica. Ovde su letenje avionom prikazivali pioniri avijacije - Simon, Maslenikov, Vidmar i Čermak. Početkom 1912. godine, na
Banjici je podignut prvi drveni hangar za avione namenjen ratovanju sa Turskom. Dve godine kasnije na Banjici se stacionira srpska aeroplanska eskadrila i balonska četa. Banjički aerodrom korišćen je i posle prvog svetskog rata za potrebe poštanskog saobraćaja na relaciji Skoplje - Niš - Beograd - Novi Sad i Beograd - Sarajevo - Mostar. U blizini mesta gde se nalazio ovaj aerodrom danas je Vojno-medicinska akademija (VMA).

Prestolonaslednik Aleksandar, kao prvi Srbin koji je leteo avionom, imao je još jedan istorijski let avionom, i to u drugoj godini Prvog svetskog rata – 27. jula 1915. godine, kad je kao vrhovni komandant srpske vojske posetio aerodrom na Banjici s kog je od aprila te godine dejstvovala francuska aeroplanska eskadrila.

 

Na Banjici je, takođe , u XIX veku postavljena linija odbrane Beograda.
Banjica je služila kao pozadina odakle su borci pojacavali prve linije borbe duž Dorcola i Save. Takode, preko Banjice ka Kumodražu je vršeno povlačenje.

Arhitektura i II Svetski Rat

Kako je naselje Banjica građeno prvenstveno za vojna lica stare Jugoslavije tako je i čitavo naselje građeno simbolikom tog vremena. Dvanaestospratne lamele koje izgledaju kao ramenima povezni četvrtasti ljudi, jer im sami vrhovi izgledaju kao četvrtaste glave, spojeni 3 po 3, simbolizuju vezane ljude koji su iz Banjičkog logora bili odvođeni na srteljanje u Jajince. Današnji 'Spomen park Jajinci' ili Strelište.
Iz ulice Neznanog Junaka, nizbrdo ka današnjem muzeju Banjičkog Logora, po sredini asfaltnog puta je formiran uzak put od kaldrme. Kaldrma se završava tačno na ulasku u muzej i predstavlja put kojim su vezani jedan iza drugog, jedan po jedan zarobljenici odvođeni na streljanje u Jajince.

24. maja 1943 na ovakav način je streljan, i legendarni fudbaler i unuk proslavljenog srpskog vojvode Radomira Putnika, Dr. Milutin Ivković Milutinac

Muzej Banjičkog Logora se zapravoi nalazi u sklopu
Vojne Akademije, koju je, kako kažu, svojevremeno završio i
Muamer El Gadafi
, bivši predsednik Libije ili kako neki još kažu, 'Kralj čitave Afrike'

Pored crvenih dvanaestospratnica (lamela) na Banjici je podignuto i nekoliko višespratnih nebodera visokih i do dvadeset pet spratova. Tako zvani Soliteri Ukupno ih ima pet i poređani su tako da kada se gleda iz vazduha sa visine njih pet formiraju preciznu zvezdu petokraku koja je bila simbol stare Jugoslavije. Osim toga, Banjicu je oslobodilo pet brigada, pa je u čast tih boraca podignuto pet a ne više ili manje visokih Solitera.
Među palim borcima, je kako kažu, pobignuo i sam Komandir tih 5 brigada, na samom početku Paunove ulice.

Naselje su 1971 godine osmislili arhitekte Aleksandar Stjepanović i Slobodan Drinjaković
Stariji kolege pomenutih arhitekti a koji su brinuli o prosrotno pejsažnom uređenju Banjice iz kancilarija Gradskog Zelenila tada smeštenim u jednom od pet solitera, navode da je idejno rešenje crvenih lamela projektovao pomenuti Aleksandar Stjepanović dok se za izgled pet visokih solitera pobrinuo arhitekta Miodrag Ružić a po nalogu koji je zahtevao pet nebodera koji će biti vidljivi iz svih delova grada ali po obliku neće biti jednostavne četvorouganoe "kutije". Takođe stariji kolege navode i detalj vezan za osmišljavanje prirodnih parkovnih ograda za decu koja služe da spreče istrčavanje dece na prometne saobraćajnice. Reč je o niskim brdašcima ispod kojih je smešten gotovo svaki Banjički parkić ili "igralište" kako još Banjičari nazivaju dečije parkove. Ta brdašca ili kako se još nazivaju, Škarpe osmislio je projektant slobodnih površina Miroslav Nikolić pa su njegove kolege te prirodne zaštitne ograde nazivali "Miroslavljeva Brdašca" uz nedvosmislenu insinuaciju na Miroslavljevo Jevanđelje.

Reč arhitekata o stambenom kompleksu Banjica možete pročitati ovde kao i na ovoj adresi

Stadion Kralja Petra I

Na mestu današnjeg stadiona fudbalskog kluba

u vreme Kralja Petra tu je bio Hipodrom na kome su se održavale trke konja. Danas jedina preostala tribina fudbalskog stadiona je zakonom zaštićena kao istorisjski spomenik i kada se bude gradio veći i moderniji stadion ta tribina će morati da ostane netaknuta.

Isto tako, nekada se stadion FK Rad nalazio na mestu današnje Pijace na imanju porodice Živković i nosio je ime FK Razvitak, mada neki pominju i ime FK Banjica.

07.02.2000. godine u restoranu stadiona izvršen je atentat na tadašnjeg ministra odbrane
Pavla Bulatovića

          Banjička Šuma

Kratak video zapis Banjičke šume možete pogledati ovde

Ispod stadiona se od
Sportskog Centra Banjica
do stadiona Crvene Zvezde proteže Banjička Šuma koja je zalaganjem
Timotija Džona Bajforda proglašena za zaštićeno dobro kao šuma prepuna veoma retkih ptica.

U sportskom centru Banica trenira Vaterpolo klub Partizan

TITO ispisan Borovima na heliodromu između VMA i Solitera

       

Neolitsko Naselje

Tačno između bloka zgrada koje danas nazivamo Duševna, Prijemno i Belje nalazi se brdašce na kom jedino nije građen blok zgrada. Na tom mestu su ostale stare kuće, jer je za to brdašce utvrđeno da se radi o areološkom nalazištu. Kao deca, na tom brdašcu mnogi od nas su se igrali 'planinara' pa smo i samo brdašce nazivali 'planinica'. Još kao deca kroz igru mogli smo da vidimo da je zemlja na tom mestu prepuna delića stare grnčarije, prošaranih ćupova...
Areheolozi to mesto nazivaju
Usek Banjica
ili Neolitski gradić

Doseljavanje

Knez Miloš Obrenović planski je Banjicu naseljavao ljudima sa juga Srbije, i to sa predela oko Puste Reke i Jablaničkog okruga blizu Bugarske granice, pa su Banjičare svojevremeno komšijska naselja nazvali još i 'Bugarašima'.
U to vreme Knezu Milošu su na području današnje Banjice bili potrebni ljudi koji umeju da obrađuju zemlju, a ljudi sa juga srbije su imali puno znanja i iskustva u tom poslu.

Na mestu današnje crkve na raskrsnici Bulevara Oslobođenja i Crnotravske, svojevremeno se nalazilo tursko groblje. Dok je na mestu Današnjeg Belja postojao spomenik junaku iz vremena vladavine Turaka, Urošev grob.

Istoričar Relja Novaković o Banjici

Poreklo Banjičkih prezimena